علىرغم اين‌كه صحابهء پيشتاز و مؤمن و آگاه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم ، برترين و شايسته‌ترين عنصر براى پيدايش و شكل‌گيرى امتى مكتبى بودند ؛ به‌طورى كه تاريخ امتى بهتر و پاك‌تر از امتى كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم ايجاد كرد ، به چشم نديد ، با اين حال ناگزيريم اعتراف كنيم از همان زمان حيات پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلّم گرايشى وسيع و علاقه‌مند به اجتهاد در مقابل نص وجود داشت و پيروان آن به زعم خويش در مواردى كه مصلحت و اوضاع ايجاب مىكرد ، نصوص دينى را طبق اجتهاد خويش تأويل مىكردند ؛ و پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم ، طبق نصوصى كه به آن اشاره خواهيم كرد « 1 » ، به خاطر وجود چنين گرايشى در ميان امت اسلامى ، مرارت‌هاى بسيارى را حتى در بستر مرگ و در آخرين لحظات زندگى ، پذيرا شد . اما از سوى ديگر گرايشى وجود داشت كه اعتقاد راسخ به داورى

--> ( 1 ) - صحيح بخارى ، ج 8 ، ص 161 ، باب اعتصام . در مورد عدم تعبد آنها به نص ، جريان روانه نشدن با سپاه اسامه و زير بار آن نرفتن ، قابل ملاحظه است . جريان قلم و دوات و موضع آنها در قبال كتابت پيامبر كه فرمود : « بياييد تا براى شما وصيتى بنويسم كه هرگز بعد از من گمراه نشويد . . . » و همچنين موضع آنها در قبال صلح حديبيه قابل توجه است . ر . ك : كتب تاريخى و روايى كه تاكنون ذكر شده و براى تفصيل بيشتر اين مسأله و تحليل آن ر . ك : المراجعات ، سيد شرف الدين . مؤسسهء دار الكتب الاسلامى ، تحقيق و پاورقى حسين راضى ، مقدمهء دكتر حامد حنفى و شيخ محمد فكرى ابو نصر .